Mustafa:

— Vivaldi?! Nefret ederim!

Mustafa Hakkında Her Şey

Bu senenin Ocak ayında Alex Honnold adlı serbest solo tırmanışçı Tayvan’daki Taipei 101 adı verilen, 101 katlı 508 metrelik gökdelene hiçbir ekipman yahut güvenlik ipleri olmadan tırmandı.

Tırmanışı Netflix’te canlı yayınlandı, dünya çapında milyonlarca kişi bu tırmanışı izledi.

Alex Honnold’u bilenler için çok şaşırtıcı bir deneme değil aslında. Kendisi 2017 yılında kendi ifadesiyle çok daha zor olan bir tırmanışı yine free-solo gerçekleştirmişti. Amerika’daki Yosemite parkında heybetli duruşu ile tırmanışçıları cezbeden El Capitan isimli kaya formasyonuna tırmanmıştı. Seçtiği, dikey olarak 900 metre yükseliğindeki bir tırmanış rotasıydı. Bu tırmanışın da ayrı bir belgeseli var.

Olay bu. Nihayet gerçek bir yan değiniyi tırtıklayacağım. Başka bir takım olayların etrafında dönüp dönüp sonunda gerçek bir yan değiniye yaklaştığım için, nihayet oralarda olduğum için kıpır kıpırım.

Çünkü gerçek bir yan değini size uzaktan ters ters bakar. Bir vaadi var gibidir ama hemen de hayal kırıklığına uğratıp sizi yarı yolda bırakmaya da adaydır. David Lynch’in kötü bir kısa filmi gibi. O bakışmanın cazibesi ve yola çıkma tereddüdü gerçek bir yan değini budalalığıdır. Bütün bu işe girişme budalalığı yani.

İmdi. Bu Alex Honnold’un Taipei 101 performansı üzerine yazmak istememin sebebi; o alışıldık medya ağzı tabirleri ile olayın olağanüstü, inanılmaz, insanın içini ürperten bir performans olması filan değil.

Aslında olağanüstü bir tarafı var tırmanışın ancak bu lafın gelişi söylenip geçiliyor. Tırmanışı izlerken bu olağanüstülük etiketinin üzerinden fazla hızlıca atlandığını düşündüm. Aslında çok sonra bunu düşündüm. Kırıntılarında.

Honnold’un tırmanışını izleMezken, çok sonra kafamda o tırmanışı tekrar oynatırken canımı sıkan, içimi ezen şeyin ne olduğunu asla göremeyeceğimi ama bunun üzerine beni konuşmaya iten, beni tahrik eden kıvılcımın ne olduğu üzerine bir miktar yazabileceğimi fark ettim.

Adamın orada iki yüz üç yüz metre havada, elinin ucuyla metal aksamın, çelik konsolların, tırı vırı çıkıntıların kenarına tutunarak, teklemeden, zorlanmadan 508 metreye tırmanması, sonunda gökdelenin en tepesindeki uzun ince platformun tepesinde dikilmesi; ve nihayet bütün bunların toplamı büyüleyici, hayranlık uyandırıcı bir şey değil de mide bulandırıcıydı.

Çünkü yani tüm bunları yapması mümkün olanlar ya da doğal olasılıklar evreni ile mümkün olmayanlar yani doğaüstü arasındaki o hayal ettiğimiz bir yerlerde olduğuna inandığımız sınırları zorlaması anlamına da gelmiyor mu?

Bunu öyle biraz abartıya kaçtığımın farkında olarak şakadan ya da övme amaçlı söylemiyorum. Honnold’un bu saydığım performanslarını tekrar edebilen birisi yok. Başka free-solo tırmanışçılar olsa da El-Capitan’daki o rota tekrar edilememiş 8 yıldır. Böyle bir gökdelen tırmanışı performansı da yok.

Tabii bir anatomi uzmanının bunların pekala mümkün olduğunu açıklayabilmesi de mümkün ama bu noktada bu olası teknik açıklamalara kulağımı tıkayıp, kendi amatör izleyici bakışıma yapışarak, bu rüzgarı arkama alarak biraz daha ileri gitmek istiyorum.

Bu dediğim doğal ve doğaüstü arasındaki dalgalı ve belirsiz sınırın ihlal edildiğini hissettim demiştim. Belki minik belki belli belirsiz ama ihlale doğru bir hamle, rahatsız edici bir çıkıntı vardı. Ve orası, bir hayranlığın yahut yücelik karşısındaki Kantçı estetik deneyimin ikamet edebileceği bir yer de değil.

Doğaüstüyle gerçek bir karşılaşma, doğaüstünün kendini görünür ve mümkün gibi göstermesi, belki hafiften bir uç vermesi, henüz doğal olana tamamen de karışmamışken yani, henüz doğaüstü olmaklığında ısrar ederken yani doğal değilken; işte böyle bir karşılaşma insanın ayaklarını kötü anlamda yerden kesiyor.

Bütün dünyanın birden çizgi filmleştiğini, bir anlığına bir çizgi roman yassılığına çöktüğünü hayal edin. Aslında gerçek bu değilmiş çok daha fazlası varmış anının tersi; aslında gerçek, sandığımızın çok daha azıymış! Aslında gerçek hiç azmamış, hep yatmış, hiç uyanmamış.

Çünkü her şey mümkün gibi olduğunda, Honnold’un gerçek dışı gözüken, doğaüstüne göz kırpan tırmanışında olduğu gibi, yani doğaüstü baş gösterdiğinde aslında hiçbir şeyin bir ciddiyeti de kalmamaya başlıyor, her şey küçülüyor. Çünkü olaylar ciddiyetlerini sınırlı, mümkün olanların sayılı olduğu bir dünyada edinirler.

Benim sabahları kalkıp trene binerek büyük bir başarıyla işe gitmem, bir kafeden geçerken kahve almam, öğlen arasında bir parkta yürüyüş yapmam… Bunların birer ağırlığı var ve bunlara bir yandan da razı oluyorum çünkü aklıma esip birden uçamayacağımı biliyorum. Ancak o zaman bir gün ziyan olmamış, bir gün kendi üzerine doğru düzgün kapanabilmiş oluyor.

İnsan tuhaf bir şekilde, sıradan günlerine olağanüstülüğün kapalı olmasını biraz da ister. Bütün bunları gizli bir memnuniyetle karşılar yani.

Halbuki o hayal ettiğimiz sınır böyle olaylar ile istikrarsızlaştığında, dünya da ayakları üzerinde durmakta zorlanmaya başlıyor. Bizim dünyamız yani. Bildiğimiz gerçeklik hissimiz. Sabahları tereyağlı yumurta yedikten sonra Philip K. Dick okuduğumuz olgun eski moda gerçekliğimiz.

Bu yüzden Alex Honnold’un tırmanışlarından nefret ediyorum. Her biri kanlı canlı hayatlarımıza atılmış birer tırpan.

Şimdi tam burada yan değininin hakkını verip kısa kesmek varken hızımı alamayıp birkaç not daha eklemek istiyorum.

Birisi çıkıp Taipei 101 olaylarının arttığını ve bununla birlikte dünyanın yassılaştığı bir evreden, tarihin öyle bir döneminden geçtiğimiz yönünde spekülatif bir okuma yapabilir. Her şey gitgide bir çizgi filme dönmeye başladı diyebilir. (Biliyorsunuz Philip K. Dick zamanın hızının yavaşladığını söylüyordu. Belki yalnızca hızı değil debisi de yavaşlıyordur.) Ama buna girmek istemiyorum.

Bu yazı fikri oluşurken ard arda üç roman aklıma geldi. Daha çok bunların hatırlattıkları ile Taipei 101’i birlikte düşündüm.

Birisi Kerem Eksen’in son romanı. Ölümden Uzak Bir Yer. Diğeri Iris Murdoch’ın Deniz, Deniz romanı. Diğeri de Rachel Cusk’ın Diğer Ev’i.

Deniz, Deniz ile Diğer Ev’in hemen başında, bu yazının bahsi olan ‘sınır olay’lar gerçekleşiyor. İlkinde bir deniz canavarı ile diğerinde ise trende şeytanla bir karşılaşma şeklinde. Ve romanlar bu olayları başta ciddiye alsa da sonra bunları en azından yüzeyde unutur gözüküp bu olaylardan bağımsız hikayelerini kuruyorlar.

Ölümden Uzak Bir Yer’de ise bu ‘sınır olay’ romanın tam merkezinde. Karakterleri baştan çıkarıp onları savuruyor. Neredeyse doğaüstü, açıklaması çok zor, neredeyse aşkın bir güce işaret eden bu olay romandaki çiftin çocuğunun bir çeşit mucizesi. Çocuk henüz bebek sayılabilecek yaştayken annesinin sırtındaki kanserli dokuyu yok ediyor. Bu açıklanamaz olay çiftin hayatına damga vuruyor. Sonrasında anne oğlandan belki yeni bir alamet, yeni bir mucize ya da en azından görkemli bir yaşam bekliyor. Baba ise daha tarafsız ve sinik bir tarafta kalıyor.

‘Sınır olay’ ile karşılaşmanın etkileri üzerine bir tefekkür, Ölümden Uzak Bir Yer romanı. İnsan o eşiği geçti mi; aşkınsal, spiritüel başka bir alem ile ilişki halindeki baz gerçeklik fikrine ikna olduğunda neler olur? Peki bu fikri aklına bile getirmemeye çalışma çabası pürüzsüz müdür?

Romandaki Ömür’ün (anne) durumunda yani ikna olduğunda sınır olay tehdit edici ve rahatsız edici yabancılığını yitirmeye başlar aslında. Bu yine de bir tesellidir. (Burada sınır olayı artık tırnak içine almayı bırakmam gibi).

Sait’inkisi (baba) daha zor bir pozisyon, çünkü ‘sınır olay’ın düz baz gerçekliğimizde sırıtan, eriyip kaybolmayan kararsız yapısı bilinci meşgul etmeye devam eder. Eğer new-age takılmaya karar vermezsek. Alametleri olur öyle diye geçiştirmezsek.

Bu romandaki sınır olay ile Tapie 101’dekinin farkına gelirsek: romandaki olay karakterleri cezbeden, içine çeken uğursuz bir mezarlık gibi. Başlarına bir şey getirmese bile sırf yarattığı çekim ile onların vakitlerini çalan, enerjilerini tüketen bir ömür törpüsü. Ve söylemeye bile gerek yok, işin her zaman sınıfsal bir tarafı da var. Sınır olay orta sınıf ya da dar gelirli bir aileyi bir çıkış umudu olarak daha çok meşgul eder. Tam da o piyangomsu vaadi ile onları bir yandan da iyice gerilere, gecekondu mahallerinin arasında bir yerdeki üfürükçü hocalara, falcılara filan çeker. Çocuklarını bu uğurda zindanlara düşürür.

Taipei 101’deki olay ise görkemli bir meydan okumadır (kurmaca değil gerçek olmasını bir kenara bırakırsak). Netflix sponsorluğunda büyük bütçeli global bir seyirliktir. Alex Honnold’un çıkıp o uyuz mütevaziliği ile gerçekleştiriverdiği bir kara büyüdür. Büyüleyiciliğinin hemen ötesinde ise dünyayı boşa düşüren, silikleştiren bir yanı olduğunu saklamayı iyi becerir. Hemen yanına niyeyse Elon Musk’ı filan koymak istiyorum. Olayın groteskliğini ve ucubeliğini tamamlayan bir figür olurdu.

Biraz daha somutlaştıracak olursak sınır olay Kerem Eksen’in romanında gerçekliğe bulaşan ve çıkmayan bir leke. Kendi başına yaptığı ile değil de asıl işaret ettikleri ve müjdeledikleri ile bir gün tutması beklenen bir at yarışı kuponuna benziyor.

Taipei 101’deki sınır olay ise yekpare müstakil bir darbe gerçekliğe. Gerçekliğin sınırlarını bulanıklaştıran bir çeşit daksil.

Kerem Eksen’in bir önceki romanı Uyku Krallığı’nda Türkiye’nin mevcut hali ile konuşan onu açan bir bölüm vardı. Uygarlıkların büyük tarihsel dalgalar halinde yükselip sonra kaçınılmaz bir şekilde yok olduğu üzerine bir pasaj, bence romanının gizli merkeziydi. Bu romanındaki sınır olay tecrübesinin etkilerini, sonrasını da biraz zorlarsak yine bir Türkiye deneyimi olarak okumak mümkün.

Beklenen büyük mucizenin hemen eşiğinde, hep neredeyse gelmekte olan o olayın, o olayı koruyan kapının eşiğinde onu beklemekten sinirleri yorgun düşmüş bir halkın ethosu.

Zindandan, “merak etme, buradan çıkacağım, içimde bir ışık var ve çok büyük şeylere yazgılıyım, seni hayal kırıklığına uğratmayacağım” diye babasına mektup yazan oğlanın birilerini hatırlatması…

Ama olağanüstülüğün bir noktadan sonra bizzat bu bekleyişin kendisi olduğu, ona dönüştüğü bir doğu meseli kimi ne kadar teselli edebilir?

Hepsinin gerisinde, dışarıda Şikago güneşi turuncu tuğlalı binaları Kasım ayına özgü bir avuntu ile yalarken, bu insanların ve bu bakınmanın düşüncesiz ama neler var bakıntısının insanın içinde ıhlamur ağaçları açtıran bir yanı olduğunu hissediyordum ve bin yaşıma kadar elbette gelebilirdim çünkü daha neler vardı bakılacak bunun gibi başka kafe dükkanları ve tozlu dükkan köşeleri ve başka berjer koltuklar ve karanlık havalar. Arkadaşımın kendisi bu bakınma ve yerleşme pratikleri ile ilgili belki doğrudan böyle demezdi ama tam da o sahneyi tamamlıyordu çünkü bu tür bir ikame etme, zamana mekana yerleşme içindeyken ve hep oradaymış gibi sesini çıkarmazken onun da gizli gizli dikizlediğini görebiliyordum, iflah olmaz bir dikizciydi ve gerçek dikizciler gibi, dünyanın ve gündelik olanın apaçık müstehcenliğini gören ve bundan aklı çıkan aklı başında herkesin yaptığı gibi bir utanç ama gizli bir dikizcilik eylemi içindeydi, içine çekildikçe, düşünsel tarafını dünyanın düşünme biçimlerinde derinleştirdikçe dikizci tarafını da tahrik ediyor, o tarafını da büyütüp kaşıyıp kanatıyordu öyle ki bu iki başlı şeytan, Şikago’da felsefe okullarında büyüyen pek çok şeytançeye göre başka bir şeye dönüşüyordu. Arkadaşım terapiye gitmeme çokça şaşırmamıştı, ama içindeki gözlemcinin bunu not ettiğini görebilmiştim ama gerçekten çok da şaşırmamıştı ve babamı küçükken öldürdüğümü itiraf etseydim de aynı tepkiyi verebilirdi. Çünkü o da yan gözle dünyaya bakmanın, onun nefesini derisini solumanın ama ona tamamen doğrudan dosdoğru bakmadan ilerlemenin, mağaraya çekilmeden yanında mağaralar taşıyarak mağaraların ile kaçarca yaşamanın tek mümkün yol olduğunu anlamıştı. Belki böyle değildi ama Şikago insanda bunları, o mesafe insana yeni bir mesafelenme arzusunu kışkırtıyordu. Bu kuşkusuz böyle.

İnsan yeni kelimeler kurarak, başka şekilde anlatarak yepyeni bir insan olabileceği duygusunu hep içinde taşıyor ama bu delilik bazen kendini çok güçlü hissettiriyor. İnsan bu gelgit anlarını yaşadığında gerçekten de o sınıra gidip kendini biraz başka anlatmaya başladığında işte o zaman yani bunları böyle görebilseydim terapinin de böyle bir şey olduğunu anlatabilirdim. Onun yerine kafamı sallayıp koca kahve fincanımdan koca bir yudum alıp orada olmaya çalıştım üçüncü bir gözün bakışı altında orada oturdum. Ama o yepyeni bir insan olmanın eşiğinde uzun süre salınırken acaba bir uç beyi mi oldum korkusu çok çok sonra geliyor. Dünyayı kasıp kavuran bir virüsün heyheyli zamanlarında bir uç beyi olma endişesi, tam sınırda ama yerleşik ve o sınırın asla aşılamayacağını anlayarak, hep onun hayali ile ama aslında o sınırı geçme hayalinin verdiği kalıcılık ve ikamet hissi ile avunduğunu fark ederek, her ne haltsa işte o uç beyliği sarkozysi görünür olunca, kendimi o Şikago kafesine koyup, orada tekrar arkadaşımla birlikte oturduk ve orada ben ona gelecekten gelen bir hokkabaz bir düzenbaz olduğumu çaktırmadan, kafamda onun o zamanki hali ile oturup, onun her zamanki hallerinden esintiler taşıyan bir bir ortalama hali ile işin açıkçası çünkü elimden ancak bu kadarı geliyordu, arkadaşımın zamandaki ortalamasına benzeyen bir hali ile oturup tekrardan o havayı o Şikago öğlenini içime çekmeye çalıştığımda ki kimi kimseler buna hatıra diyor, bir hatırayı dolu dolu yaşama arzusu ile şöyle her şeyden elimi eteğimi gerçekten de çekmiş olduğumdan, hasta ve ateşli bir halde, Firuzağa’da bir apartman dairesinde, metruk ahşap bir bir eve bakan yatak odası penceremden içeri gelen cılız gündüz ışığı altında, zaten ne yapacağım ki diye düşünüp, insan işte o izni kendine veriyor ve hakkaten bir Şikago kafesinde oturup insanları içime çekme denemesi, o boku püsürü ve ikinci sınıf sanatı, ikinci el berjer koltukların yıpranmış dokumasını gıcırdayan parkeleri ve kahve fincanlarının geniş ve rahat oluşunu, her şeye sinmiş her şeye şeklini vermiş, Amerikan göğüne izini vurmuş o hafiflik ve genişlik ile birlikte hatıramı ve onun kendimdeki izlenimini şişirmeye o cansız kuklayı azıcık hareketlendirmeye çalıştığımda ancak o hastalıklı nefesim ve ağrıyan eklem yerlerimin bulutlandırdığı kafam ile, kafada bir bulut ile bu çabaya giriştiğimde bir şeyler gerçekten de hareketlendi. Onları gördüm, yeni bazı kelimeleri kullanma arzusu ile ve hayatıma hiç kuşkusuz damgasını vuran başka birisi olma çabası ama asla bu çabanın lafazanlığını yapıp aslında bunun pastasını yemeye çalışmadan ama naifçe o sınırda bekleyip, uzaktan gelen iron maiden türkülerine ve rimbaud’ya ve paris’in tavanaralarına kulak dayayıp votka ve ferdindan dolu geceler ile kendimi o seslerin çağrısına alıştırmış olduğum için hiç de zor olmadı. Aynı seslerin çağrısında bir modüle oldum transforme oldum ve kendimi bir halde gördüm.

Arkadaşım tuvalete diye kaçtı. Beni o sahne ile başbaşa bıraktı. Gülünçtü. Çünkü aklımda metroya biniyordum. Bir yandan. Metrodan geçip bir arkadaş buluşmasına bir salona gidiyordum sonra hemen yarı amatör bir tiyatro gösterisine sonra aynı anda bir çağdaş sanat ziyaretinde sergi bakınmasında uzun zaman sürmüş bir arkadaş buluşmasının ertesinde ne hikmetse Sultanahmet taraflarında düzenlenmiş yine başka bir dostumuzun düzenlediği bir sergiye gidiyordum Şikago öğleni beni içinde tutamamıştı çünkü hatıraya doğrudan bakmak mümkün olmuyordu onunla apaçık pastoral on dokuzuncu yüzyıl hasbihali mümkün değildi belki eski romancılar da bunu biliyordu ama o kadar küstah ve korkusuz değillerdi hep göstermeye çalıştıklarının aksine acayip derecede pervasız ve anarşist değillerdi hatıraların gerçek hareketlerine bakıp onları not edebilecek kadar şaşkın olamamışlardı pek çoğu en azından gösterdiklerini yememişti, hep vitrini doldurdukları hafızanın ve geçmişin oynak zemini ve binbir renkli masalları oyununu oynamış gibi yapıp oynamamış olabilirlerdi. Her neyse bu türden etnik ve regional onthologies bir karşılaşma olamıyordu zaten.

O sergiye gittiğimde ama işte kendimi bırakıp zaten ateşli olduğumdan, zaten Firuzağa’da iddiasız bir bölgede en fazla çay içilen ve anarşizm üzerine konuşulan Cihangir’in gölgesinde kalmış cılız bir enerji alanında kalmış olduğumdan bunu yadırgamadım zaten bütün bir gün Şikago kahvesi çekecek halim de yoktu ama işte bundan da uzun süre sonra işte şimdi gerçekten hafızanın kaçtığı delikler arasında ince ipler bazı kuytu derin tüneller yani artık nasıl şeyler solucan delikleri filan bulunduğunu zaman mekan dokusunu delen ama boşuna delmeyen bazı bağlantılar olduğunu görebiliyordum çünkü o çağdaş sanat sergisi dokusu ve kokusu ve büyülenilmeyişi ile gerçekten de Şikago’nun tam karşısında değildi belki ama Şikago okulundan çıkıp aldırışsızlık sokağına doğru gidilen yolda arada tam sınırın aşılmaya yakın olduğu bir luminal space’ti çağdaş sanatçıların söylemekten hoşlanacağı gibi. Bir çağdaş sanatçı belki buna sevinirdi. Ama önemli değil. Her şey çok ilginçti sergide ve o kadar da ilgi çekmiyordu ilgimi çekemiyordu. Neden ilginç olduklarını pekala görebiliyordum ama içimde derin bir kayıtsızlık ve bu aslında ilginç olması ve anlamlı olması gereken şeylerin tam da öyle işlememesi ve sanatın sizi o işleyen priz durumuna sokmaya çalışması, sizden istediği özne olmanız zorlantısı ile ilgili çok da düşünmek istemiyordum ama o özne rejimi diktası bir şeydi hani. Orada o büyük zorlantı havuzuna girip kelimeleri öğrenen bir çocuk gibi davranmanız bekleniyordu. Bir çocuk korktuğu zaman hangi sesi, sevindiği zaman yuppi demesi gerektiğini öğrendiğinde, yuppi derken, bunun saçma sapan bir oyun olduğunu, içindeki hakiki aslanlar gibi hislere bazı isimler takıp bunlar için bazı sesler çıkarması ve bunların hep aynı sesler olması gerektiği rejimine doğduğunu, içimizde bu rejimin sessizleştirdiği, dil diktatörlüğünün sessiz kılıp en ilkel biçimde güçsüzleştirip sildiği insanlar olduğu gerçeği, hiçbirimizin tam olarak kendi seslerini asla çıkartamadığı ve bunun muhtemelen bir Godard filminde filan işlendiği, bunları hiç düşünmek istemiyordum çünkü hemen sonra sergide hep olduğu gibi ucuz beyaz şaraplar ve kokusuz tatsız bazı peynirler dağıtılırken, bir tramvay geçerken, Sultanahmet’in bir köşesindeki bu eski binanın arka tarafındaki bahçede oynayan çocukların sesini duyarken, tabii ki eğer bunları düşünseydim aslında sanatın da aynı zorlantı diktasının ikinci kıç bacağı ikinci doğuşu olduğunu gördüğümü itiraf etmek zorunda kalırdım. Bu itirafın güçlüğü beni biraz güçlü kılardı ama asıl konudan sapmış olurdum. Ama sanat kendini doğurmaya iterken insanı çok kısaca söylemek gerekirse, başka insanlar bekliyordu, sadece çağdaş sanat da bunu bulmuş değildi, Dostoyevski romanı Dostoyevski romanı adamını istiyordu, Boris Vian romanı kafası daha açık daha oyunbaz ve kıvrak o insanları çağırıyordu, aynı mide bulantısı ve estetik zorlantı hissi bir roman okurken de pekala geliyordu, eski çiğnenmiş bir ölü at eti dokusu, ağızda büyüyen nihayet boğan bir ceset korkusu.

Ama bunun bir önemi yok, asıl o hafıza ilmeğinin, kendi hafızamın bana attığı oyuna bakmak gerekiyor. Hıza değil, hızın artış hızına, hızın artış hızının artış hızına. Gibi. Oralarda ilginç şeyler oluyor. Sergide öne çıkan, benim için -ateşli hasta kafam ile böyle bir demeç veriyordum, sergide benim için öne çıkan diye başlayan- aldırışsızlık değildi de işte etraftaki o ağsızlık döküntü patırtısızlık detaysızlıktı, daha çok sürtünmesizlikti, yaşamın şeylerin sürtünme, size sürtünürken sizin düşüşünüzü yavaşlatma yetilerini kaybetmeleriydi. Hem de tam tersine çabalarken! Olan şey buydu. Şeffaflaşma. Uzaklaşma hiç değil. Hep aynı yerde şeyler artık ve hep gittiğini söyleyemem. Artık hiçbiri bir Şikago kafesi gibi tutmuyor insanı. 

Bir kez çok uzun bir yolculuktan sonra Şikago’ya gelip bir kafeye yerleştiğinizde, sonradan uyuşturucudan ölecek olan arkadaşınızın yanına gitmeden önce henüz Şikago’da iken bir Şikago gündüzünde o büyük ağın içinde olduğunuzu sizin de bunun bir parçası olduğunuzu duymak, çok sonraları artık sizi tanıyan çoğu eski dostlarınız için olacağı gibi bir fikre bir çerçeveye dönüşmeden önce bir ağ dokusu olmak, bunu hatırlamak, hem de ateşler içinde, az şey midir?

“Bir ortak geçmişimiz var,

Bir de hep açık yaralar”

Pamela

Türkiye’de beceriklisi vasatı romancıların büyük ülküsüdür, kızıl elmasıdır. Bir memleket alegorisi yazmak. Türkiye’nin Ruhu projeleri filan. Tek bir büyük romanda tekmili birden tüm memleketi kapsayıp bir insanlık komedyası halinde bizi temsil eden bir oyunu sergilemek. Burada başka büyüklenmeci hevesler yanında naif bir üçüncü dünya aydını refleksi de sezilir. İşte kırık ve mahzun (yalnız ve asabi diye okunur) bir ülkenin maluliyetini işlevsizliğini sergilemek, o acziyet temsilinin pişirilip sunulduğu batının meraklı bakışlarından bir merhamet devşirebilmek. Gibi.

Zamanla bizi, bu çarpık uzak kuzenlerini anlayıp seveceklerine duyulan bir güven de sezilir. Meğer ki biz kendimizi temsil etmeyi öğrenelim. Batının temsil araçlarını alıp otantisitemizi bozmayalım. Bizzat o tekniğin bir otantisite yarattığına aymadan. Elbette.

Taze Nobelli Annie Ernaux ise Seneler’de kendi ülkesinin gerçeklerini ip gibi sıraya dizerek bir 20. yy Fransa temsili sunuyor. Sosyolojik bir duyarlıkla. Bir alegoriden çok belgesel roman. Peki niye? Hadi biz medeniyet trenini kaçırdık, geç kaldık ve yapacak daha iyi bir şey bulamadığımızdan kendi hususiyetlerimize sapıkça bir merak ile eğilip duruyoruz. Ernaux’ya n’oluyor? Ernaux’nun niyetleri ve meramı üzerine biraz akıl yürütsek yeridir: Ne yapmaktadır, ne yapmak istemektedir? 

Ne anlatıyor?

Bu soruya ve meraka ilk itiraz şöyle yükselebilir: Elbette anlattığı yine de kendi hikayesidir. Aslında Fransa’ya değil ona koşut ilerleyen kendi hayatının detaylarına da eğilmek istemektedir. Fransa’nın büyük figürleri ve toplumsal olayları bir geçit yaparken kendi hayatının detayları da o geçide yapışıp belirginlik kazanır. 68 Mayıs’ında hangi işte çalışıyordu, De Gaulle’ün öldüğünü öğrendiğinde neredeydi, seçim geceleri ve ertesi günlerin mağlubiyet hisleri, spor müsabakaları, savaş ilanları… Hepsi de becerikli ve hayatta kalmaya, sınıf atlamaya programlı bir öznenin zihnine gölge düşüren aktüelite parçacıkları. Zihnini biraz bulandırıyor, biraz kaygılandırıyor, onu azıcık bir köşeye sıkıştırıp muhasabeye zorluyor ama en nihayetinde musallat da olmuyor. Ne olsa aktüelite hafif sıklet amatör bir boksördür. Kimseyi yere serdiği görülmemiştir. 

Diğer yandan böyle bir proje tabii hemen kaşları havaya da kaldırabilir. Yoksa Fransa’ya ulusalcı bir gurur ile mi yaklaşacak? Yoo, hiç de öyle bir böbürlenme yok. Tersine özür dileyen, mahcup bir dil hakim. Büyük batı ülkelerinin aydınlarının amentüsü. Tarihin ve büyük yıkımların öznesi ve hadi en azından parçası olduğu için elbette üst perdeden konuşmamalıdır. İşte, ayrıcalıklarının farkında olmalarının getirdiği bir tevazu histerisi.

Savaş sonrasının yıkık günlerinden başlıyor Ernaux, kendi çocukluğundan. Elimizden tutup bizi Fransa taşrasında çok da turistik olmayan, iştah kabartmayan çamur ve is dolu sokaklarda bir gezintiye çıkarıyor. Taşralı ailesinin bakkal dükkanı, yokluk, kör topal ilk cinsel deneyimler, savaşın henüz taze heyulaları, salgın hastalıklar ve bitmeyen uzun kışlar.

Anlatıcı bu ilk virajları dönünce, okulları bitirip sınıf atlayınca, kent soyluların alışkanlıklarını ve tavırlarını bir bir edindikçe konforlu bir mesafeden tarihe bakmaya başlıyor. Olan bitenin tarihin bir tık ötesinde, bilmiş kibirli bir öznenin sesi duyuluyor. Bu azıcık can sıkıcı işin aslı. Nasıl bir anlatıcı bu? Nihayetinde devrimci mi belli değil. Sartre’a mesafeli, Beauvoir’ın türbanına öfkeli. 68 hareketleri ona teğet geçmiş ama gençleri desteklemiş. Bir şey olsun diye bekliyor, tam adını koyamasa da, ama kendisi hareketsiz, burjuva ailesinde devinip durmakta. Bir yandan da suçlu hissediyor tüm o hareketin içinde olamadığı için, ve dahası roman yazamadığı için. Hayatı böyle hayal etmemiş. Halbuki taşra dükkanından çıkıp kültürlü ve burjuva olmuş nihayetinde. Bir sosyal mobilite örneği. 

Neden Seneler?

Bu kendi hayatının çelişkileri ve zorlukları elbette. Kendi payına düşeni almış. Biz sorumuza dönelim: Neden Seneler? Seneler içinde Fransa’nın resmi ve gayriresmi tarihi?

Bir kere Ernaux, hadi adını koyalım, şu bağlamda bir taşra aydını: Kendi ülkesinin kültürünün ve büyük 20. yy hikayesinin karşısında ezilen, bu hikaye ile başa çıkamayan bir hali var. Felsefesi, sineması, edebiyatı ile “hareket eden bir şölen” gerçekten de Fransa. Neresinden tutmalı nasıl yaklaşmalı? Ernaux Fransız kültürünün taşrasından merkeze bakıp iç çekip durmuş, Paris hayaliyle yaşamış. Onu elde ettiğinde bile. 

Sınıf atlama hayallerine bulanmış bir Paris arzusu. O Balzac romanlarındaki gibi. Sıkı bir Balzac okuyucusu ise şunu bilir: Şölenler bir davettir. Evet. Ama yalnızca kendini kaybetmeye değil, yeni birisi olmaya da. Ve Paris de her şeyden önce bir davettir. 

Tabii her Fransız yazarı gibi Balzac romanlarından gerekli dersleri çıkarmış olmalı. Paris hayali nice genci ayartıp sonunda bir kenara atmıştır. Büyük şehrin masallarına kapılmış kim bilir kaç tane Rastignac’ın çürümüş bir işe yaramamış gençlikleri Seine nehrinin dibinde yatmaktadır. Bu yüzden bir taşra aydını büyük şehre her şeyden önce müteyakkız gelir; tarih onu tembihlemiştir, uyanık olmasını öğütlemiştir.

Ernaux’da Paris ile, büyük şehir ile ve nihayet Fransa’nın görkemli kültürel hareketleri ile girilen ilişkide sürgit bir ürkeklik, karar veremezlik tavrı oturmuş gibidir. İşte Seneler bu tavrı besleyen, onu haklı çıkaran bir biçimsel tercihe sahip: Kitap Fransa tarihini hızlı çekim oynatıp öne çıkan olaylara imajlara paralel yazarın kendi hayatının hikayesini tıngır mıngır ilerletmekte.

Seneler tarih dışı bir özneyi haklı çıkarır

Tarihi hızlı çekim oynattığınızda şu oluyor: Bütün bu olaylara tepeden bakan tarih ötesi bir öznenin sesi belirginleşiyor. Ve zaten geçip gitmiş bu olaylar karşısında tarafsız, lakayit, onları adeta tarihsellikleri içinde mazur gören, tüm o debdebenin ve gündeliğin çok dışında sonsuzluğa talip bu ses kendini temize çıkartıp bir ebedilik halesi kuşanıyor. Trompetli bir cümle oldu. Açalım.

Neden Seneler? Çünkü uzun vadede kendi tarafsız ve anlayışlı sesi haklı çıkıyor. 68 kuşağı mağlup. Sartre ölmüş. Beauvoir biraz demode gibi. Sovyet tanklarını ancak müzelerde görüyoruz, sosyalist sol kendi köşesinde dersler çıkarmakla meşgul. Seneler tarih dışı bir özneyi haklı çıkarır. Yumuşak ılık bir tonu. Hepsi geçiyor işte. Çok tutunmayan, post yapısalcı olmayan, varoluşçu olmayan, Fransız komünist partisine üye olmayan, 68 kuşağı olmayan; tutkusuz, müteyakkız, sınıfsal geçmişini unutmayan ürkek aydını haklı çıkarır. Seneler geçer, olan sana olur…

Halbuki başka bir şey hayal etmiştir Ernaux. Kitapta kendisi de itiraf eder. Proust’un yaptığına benzer, insanlığın zamansız duyumlarının görünür olacağı, tarihin alelade tozunun toprağının arka plana düşüp şiirsel bir zamanın öne çıkacağı o edebiyatın zirvelerini. Yine kendisi itiraf eder. Pek de olmamıştır.

Bu tarih anlayışıyla ilgili son bir not… Fransa’nın tarihine bu kitabın lensleri ile bakınca bu lensleri de hatırlar gibi oldum. Sonra nereden tanıdık geldiğini buldum. Hani Mehmet Ali Birand belgesellerinin bir havası vardır. Demirkırat’ta filan. Tarafsız görünen ama ideolojik bir tarih anlayışı. Şöyle bir şey: Anlatılan tarihin büyük figürleri Yunan tanrıları gibi zirvelerde çeşitli güç oyunları oynarlar. İşte İnönü seçimden önceki akşam bir generalle görüşmüş ve orada neler dönmüş neler. Yok Menderes atlayıp uçağına Adana’ya gitmiş ve telefonlara çıkmamış, Kasım Gülek mi araya girmiş bir şeyler, yoksa hükümet düşecekmiş ve büyük bir kriz kapıdaymış. Biz zavallı sıradan halk ise bu büyük oyunun figüranlarıyızdır. Yunan tanrılarının tek bir kaprisi, bir kıskançlığın doğurduğu anlamsız bir hamlesi tüm düzeni alt üst edip ülkeyi de perişan edebilir. Gelin birlikte bu trajedilere bakalım. Havası. Ernaux’nun lensleri bir numara büyük ama aynı tavır. Seçimden önceki son akşam o tartışma programı, Mitterand’ın gözlükleri, muzip cevapları ve kendine güveni… İşte sosyal demokratların zaferinin kilidi… 

Gerçekçilik fetişizmi ve romancının işlevi

İmdi… Buraya kadar bu biçimsel tercihin, sağlamcılığın yol açtığı o suçluluk hissini bertaraf etme işlevini göstermeye çalıştık. Bu işlevin hareket ettiği hisler üzerine de biraz spekülasyon yaptık. 1

Ama Seneler romancılığın hatta sanatçılığın geldiği noktayla ilgili bir yandan da manidar bir kitap. O gerçekçilik tutkusu. Azmi. Yalnızca bu kitapta değil diğer kitaplarında da Ernaux için baskın bir unsur. 

Bu çaba sadece Ernaux’ya özgü değil. Edebiyata hatta sinemaya da2 dair daha semptomatik bir durum. Birkaç yerden yaklaşılabilir.

Bir sebep romancının işlevinin biraz boşa çıkmasıyla ilgili. 19. yüzyılın her şeye hakim görünen, yaşama dair bir bilgelik sunan büyük yazarlarının belki de romancılığın altın çağının üzerinden çok zaman geçti. Yaşam bilgeliği kompartmantalize oldu. Yaşam pastasının mumuna neredeyse tek başına üfüren romancılardan o pasta alındı. Pastanın büyük bir kısmını psikologlar ve psikiyatrlar aldı. Bir kısmını nörobilimciler. Bir kısmını evrimsel davranış bilimciler. Ve bunların her birinden biraz alıp harmanlayan kişisel gelişimciler. Neyi niye yapıyoruz, başka türlüsü olmaz mı, iyi bir hayat nasıl yaşanır tavsiyelerini bir romancıdan almak yönünde istek azaldı. 

Söylemeye bile gerek yok, 19. hatta 20. yüzyıldaki romancıların o halesi çoktan kayboldu. Tabii Şule Gürbüz hariç. Ona hala okul gezisiyle gidip hayatın anlamını sorabilirmişiz gibi. Ve uslu olursak da sanki söyleyecektir.

İşte romancılar sanki biraz da bu işlevsizlik hissi yüzünden kendilerini bir yerlere, çeşitli sosyal sorumluluk projelerine yamamak ister gibi değiller mi? Size de öyle gelmiyor mu son yıllarda?

Toplumun şu ya da bu kanayan yarasına eğilmek, parmak basmak isteyen yazar kaynıyor ortalık. Sağda solda yeni kitabı çıkan yazarlar hep toplumun bir meselesine eğilmek ve o konuya dikkat çekmek istediklerini söylüyorlar. Alt metin şunun gibi bir şey: öyle haybeden yazmıyoruz, ciddiye aldığımız toplumsal meseleler var, bir okursanız bende de bazı merhemler var, okuyanların kafasındaki bazı kilitleri açacağım, birbirlerini anlamayı, hayata daha yumuşak bakmayı öğrenecekler, eh bu da az şey değil.

Ernaux’nun bu yalnızca gerçekleri anlatma, hiçbir hikaye katmama tavrı yeni değil. Belki elli yıllık bir yazarlık kariyeri var. Ama romancılardan beklentinin tam da bu olduğu bir dalgayı yakalaması tesadüf de değil herhalde.

Çıplak gerçeklik fetişizmi her yerde. Herkes en iyi bildiğini anlatsın, onu gerçekçi anlatsın, başka da bir şeye burnunu sokmasın istiyorlar. Sanat dünyasının gizli emri bu.

Bu da romancıları daha çok “gazeteci-yazar”a dönüştürüyor. “Araştırmacı-yazar”a. “Muhabir-yazar”a. Oturup çalışacak. O dönemde çaydanlığa ne denirmiş, masa örtüleri ne renkmiş, mahalle kasabından veresiye alışveriş yapılır mıymış öğrenecek. İnsanlar nasıl konuşurdu, ne konuşurlardı gazeteleri açıp çalışacak. Azimli ve çalışkan yazarımızı biz okuyucular da ödevini yaptığı için kutlayacağız.

Chesterton’ın ufak çapta bir efsane olan Dickens biyografisindeki3 şu kısmı hatırlayıp kapanışa geçelim.

…Dickens’ın eserlerindeki sahne ve tiplerin tamamıyla imkansız olduğunu savundular. Eserleri “hayat gibi” değilllerdi ve bu realistler için tartışmanın sonuydu. Ama realistler zaferlerinin tadını uzun süre çıkaramadılar…İnsanlar “hayat gibi” ifadesine çok daha derin ve hassas bir anlam yüklemenin gerekliliğini fark etti. Sokaklar hayat değildi, şehirler ve medeniyetler hayat değildi. Hayat bunların içindeydi ve hiç kimse şimdiye kadar hayatı göremedi…

…

Onun sanatı (Dickens’ın) hayat gibidir. Çünkü hayat gibi, sanatı da kendinden başkasını umursamaz ve kendini mutlu etme yolunda ilerler… Hayat hiçbir şeyi kopyalamadığından sanat hayatı kopyalamayarak hayatı kopyalar. Dickens’ın sanatı hayat gibidir. Çünkü onun sanatı hayat gibi sorumsuzdur ve hayat gibi olağanüstüdür.4

Dickens büyük bir yazar mıdır? Herhalde öyledir, okumadım. Ama son yıllarda, yine taze Nobelli büyük bir yazar tanıdım. Ernaux gibi kendi ülkesinin toplumsal tarihini ve duygusal tarihini mesele eden bir yazar. Onu da anmadan olmaz. Çünkü gerçeğe böyle bodoslama yaklaşmadan, onu kopya etmeğe çalışmadan o “hayat gibi” hissini verebilen bir isim.

Svetlana Aleksiyoviç5 röportajlarla edindiği materyali, insanların duygularını kendi merceğinden geçirip öyle bir tek ses haline getiriyor ki, gerçekten de tarihin ruhu dile gelse, bizi bir kenara oturtup anlatmaya başlasa, herhalde sesi buna benzerdi.

Hani arkadaşınıza telefonu neden açmadığınızı söylerken, dümdüz gerçeği söylerseniz, size inanmayacağını bilirsiniz de, gerçeği biraz çarpıtıp gerçeğe benzetirsiniz, benzetmeniz gerektiğini bilirsiniz en azından.

Yalnızca gerçekleri anlattığı için, Ernaux’nun kitabını, işte o külyutmaz arkadaşların inanmaz tavrıyla okudum.

Mutlu noeller.

Zadie Smith’in denemelerinden oluşan 2018 tarihli kitabı “Feel Free”, hani nasıl derler, eğlenceli ve zıpır bir çalışma. Türkçe’de pek ön plana çıkmayan “creative non-fiction” dedikleri türden. Hemen her konuda zekice gözlemler, kimi eğlenceli tasavvurlar ve sosyal eleştiri. İngiltere’de mutenalaştırmaya kurban giden kütüphaneler ya da sosyal medyanın insana ettikleri ya da Key&Peele’deki komedi skeçlerinin kültürel arka planı. İnsanda çok bilmiş zeki bir dostunuzla Pazar kahvesi eşliğinde gevezelik etme tadını bırakıyor.

Önsözdeki not

İmdi… Smith önsözünde kendi yazma ateşini canlı tutan ve etrafında dolandığı bir “kendi olmak” ve “kendilik” fikrinden bahsediyor. Kendi deyimiyle: Sınırları belli olmayan, dili saf olmayan ve dünyası aşikar olmayan bir kendilik. Hadi ben de bir ekleme yapayım: hareket halinde bir kendilik.

Aslında biraz şunu demek istiyor: Tam adını koyamadığı bir kendi olma deneyiminin yazma arzusunu beslediğini. Çok temel ve anlaşılır bir his. Dünya acayip bir yer, niye burada olduğumuz belli değil ve kendimize yazdığımız roller/hikayeler sürekli ihlal edilip karışıyor ve bütün bu karmaşa büyüleyici. Gibi bir şey. (Ama bunu şimdi okurken bile eski moda bir tıngırtı duymuş gibi oldunuz ya, işte buna geleceğiz birazdan.)

Sanki Lale Müldür Bizansiyya’sından okumalar yapıyor, sene 2007 ve Beyoğlu’nda pis bir yağmur var. Birazdan sigara dumanları arasında alkışlar patlayacak ve Müldür kadife elbisesi içinde sahnede bir yeni çağ peygamberi gibi ellerini havaya kaldıracak, kalabalığın aklını başından alacak…

Kitaba geri dönelim, delirmeden. Önsöze belli ki sonradan bir kısım eklenmiş. Kitabın sonraki basımlarında olsa gerek, uzunca bir paragraf: Bir uyarı mahiyetinde. Başını aynen çevirmeden alıntılıyorum:

“A note: I realize my somewhat ambivalent view of human selves is wholly out of fashion. These essays you have in your hands were written in England and America during the eight years of the Obama presidency and so are the product of a by gone world. It is of course hardly possible to retain any feelings of ambivalence-on either side of the Atlantic-in the face of what we now confront…”

Bunun ne zaman eklendiği belli değil ama Trump döneminde olduğu belli. Belki de kitap yayına hazırlanırken bunu eklemeyi uygun bulmuş. 2018 yılı Metoo hareketinin gündemde olduğu zamanlar ama özellikle bunu belirtmemiş Smith. Belli ki Trump döneminin ırkçılığına, faşizmine ve kadın düşmanlığına karşı topyekun protestoların olduğu; Anglosakson dünyada geniş kitlelerin bir muhalefet cephesi oluşturup sesini yükselttiği zamanlar.

Kim olduğumuzu bilememenin artık bir lüks olduğunu söylüyor.

Kitaba damgasını vuran: çatışan ve belirsiz bir iç benlik tasavvurunun artık tabii ki mümkün olmadığının ve bu lüksümüzün olmadığının altını kocaman çizmiş Smith. Çünkü Obama gitmiş Trump gelmiş. Kim olduğumuzu bilememek, bu kararsızlıkta esnemek gerinmek ve bu belirsizliğin tadını çıkarmak artık bir lüks demek istiyor. Artık harekete geçmek, safları sıklaştırmak ve ateşe karşı hava üfürmemek gerekiyor.

Bana ne oluyor?

Bana şu oldu bu kısmı okuyunca. “Ambivalent view of human selves” müthiş bir tabir. Beni hemen yakaladı. Sonra da bunun artık bir lüks olduğunu ilan etti ya, içimde bir karşı çıkış uyandı: “Ama niye öyle dedin, ben biliyorum o akımı, o çağı; hepimiz birlikte yaşadık, onu bırakma böyle birden.” Ya da buna benzer bir his geçti. Ve Türkiye’de bu kırılmanın izlerini düşündüm.

Kırılma derken şunu kastettiğim açık sanırım… Şu iki durum arasındaki fay hattı: İlki kendinle ilgili ne yapacağını bilememe hali, ne istediğini bilememe durumu, bulutsu bir kendilik hissi (Zadie Smith’in yazarlığını besleyen de bu histi hatırlayalım). İkincisi ise kendinin ne olduğunu tam olarak bilip, belirli bir kimliğe/aidiyete sarınıp dünyadan istediklerini alıp çıkartmak için şahince bir proje kafasına bürünmek.

Tabii şunları söylemek lazım. İnsanın kendisiyle ilgili kesin bir hükme varmaması ve bir şey olmama ince ipinde yürüyebilmesinin elbette sınıfsal koşulları vardır. Ve belli bir yaş aralığında daha bir yoğunlaştığı ve değdiği için de bir zamansallığı. Bu oyunu sürekli oynamanın tehlikeli tarafları da vardır. Ve söylemeye gerek bile yok; bu oyun, bu duruş, bu eda ve çalım illa ki sizi başarılı bir yazar/şair yapmaz… Vesaire.

İşin aslı ilk kampın bir vaadi filan yoktur. Zaten büyük numarası odur, bir amaçsallıktan uzak olması. Bu yönüyle kapitalist başarı etiğine bir diklenmedir de. Zadie Smith artık çark ettiğini ilan ettiğinde içimde bir karşı çıkışın, bir üzüntünün peyda olmasının sebepleri bunlar. Daha doğru, daha hakiki tavrın orada olduğuna bir kere inanmış olmam.

Bize ne oldu?

Akademisyen olmadığım için altını doldurmadan zaten apaçık olan bir şeyi söylebilirim sanırım: Türkiye’de tüm dünyada olduğu gibi son yirmi yılda ilkinden ikincisine doğru bir ruhani göç gerçekleşti.

Ve Kültürel Çalışmalar’da yüksek lisans yapmadığım için de (almadılar), Duman’ın şarkı sözleri üzerinden bu değişimin izini sürmeyeceğim. Ya da sırf bu bahaneyle Yaprak Dökümü’nü eleştirel bir gözle izlemeye başlamadım (zaten izledim).

Yine de, nasıl derler, insan kendini tutamıyor. İki binlerin başındaki üniversite hayatımı düşününce bazı tavırlar bazı okumalar gözümün önüne geliyor. İlk kampın nasıl hey heyli, trompetli günlerini yaşadığına ilişkin ipuçları. Birkaç üstünkörü not düşülebilir.

Örneğin Oğuz Atay tekrar bir dip dalga gibi vurmuştu. Bu denli sahiplenilmezdi önceden. Nasıl çarpıyordu ama. Sonra Tanpınar keşfediliyordu, büyük modernist şehirli yazarımız olarak. Ve tabii Aylak Adam: şehir romantizmi, şehir bulantısı ve eli sepetlilere duyulan o öfke. Neydi bunların ortak yanı?

Yine Feel Free’ye gidelim, Smith Facebook ve sosyal medya üzerine düşüncelerini geliştirirken şöyle diyor:

But here I fear I am becoming nostalgic. I am dreaming of a Web that caters to a kind of person who no longer exists. A private person, a person who is a mystery, to the world and--which is more important--to herself. Person as mystery: this idea of personhood is certainly changing, perhaps has already changed.

Kişiliğin, kendiliğin bir gizem olarak kalması… Kaybolup giden Selim Işık, C.’nin ana akım hımbıl bir hayata gönül indirmemesi, Mümtaz’ın geciktiğinin farkında bir türlü harekete geçememesi. Şehirdeki anonimliğe, tektipleşmeye karşı bir çeşit pasif isyan, bir planın projenin boyunduruğunda hareket etmeme refleksi.

Dediğim gibi biraz üstünkörü “yan değiniler” elbette ama şu da var: “Person as mystery“nin ne olduğunun çok da açılamaması ya da açılırsa da ucunun çok açık olup sonsuz ucuz varoluşçu bir gevezeliğe evrilebilmesi ve bu yönüyle yine bir gizeme dönüşmesi kavramın kendisiyle de ilgili. Tutunamayanlar’dan Tutunamayan olmaya dair bir formül çıkmaması ve kitabın tam da buna direnmesi gibi…

Modası geçmiş bir kendilik?

İnsanın bunu hayal etmesi zor ama kendi olmanın bile belli kipleri var. Modalar var. Belli dönemlere damga vuran. Belli bir tür kendilikler ürüyor, sonra onların modası geçiyor, o modayı yaratan sosyal/ekonomik koşullar değişiyor. Neoliberalizm başka bir kılıkla gel gel yapıyor. Filan. Ama o elbiseleri bir kere almış olanlar canı istediği zaman çıkarıp atamıyor onları. Üzerlerinde o demode elbiseler ile tarihsel bir dramadan yeni çıkmış aktörlere dönüyorlar.

Aramızda belli bir tür insan yaşıyor. Bir hayalet gibi. Bir şey olmamaya niyet etmişken kendini büyük bir ofsaytta bulan, sonra toparlayamayan ve demode bir insan tipi. Çünkü Zadie Smith’in de fark ettiği gibi o işler geçti. Zaman neofaşizme karşı birlik olma zamanı. Ve o işler esrar uykusuyla filan da olmuyor. Ama bunun yasını bir yerde tutmak gerekiyor. Kimse olamamanın, birisi olmak zorunda olmanın yasını. Önsöze iliştirilen bir not bizi kesmez. O başka.

Nuri Bilge Ceylan’ın Ahlat Ağacı’nda bu genç komedyeni oynatması daha filmi görmeden bir takdir ve merak dalgası yaratmıştı. Doğu Demirkol’un iyi ya da kötü bir komedyen olması dışında bu role mazhar olacak ne gibi bir numarası olabilirdi? Hiçbir oyunculuk tecrübesi olmamasının verdiği o işlenmemiş hamur cazibesi mi?

Demirkol biraz “avarel“ duran, fiziksel komediye de yatkın bir tip. Konuşmaya başlar başlamaz insanın gülesi geliyor, bir çeşit Kemal Sunal elektriği var. Jöleli saçları, koca çenesi ve ağız dolusu konuşması ile karikatür duruyor. Bunlar komedi için müspet unsurlar. Peki bu çocuğun NBC filminde işi ne olabilirdi? Cevabı yine NBC verdi aslında filmden sonra; Demirkol’un çok da entelektüel olmadığını ve biraz da öylesini aradığını filan söylemişti, büyük bir açıksözlülükle. Elbette başka asli sebeplerle birlikte: Mesela oyunculuğu.

Demirkol’u Nuri Bilge filmleri ile dalga geçerken hayal etmek çok kolay.

Ama daha tuhafı Demirkol’un komedisinin tam da aslında NBC sineması ve onun parçası olduğu ve temsil ettiği: yüksek kültür ve yaşayış ve şu bu ile dalga geçme üzerinde yükselmesiydi. Yani film öncesinde özellikle Nuri Bilge filmleri ile dalga geçmemiş olabilir ama mizahının temel unsuru bu damar.

Demirkol’u Nuri Bilge filmlerindeki “uzağa bakıp sigara içen adamlar” ile ya da yarım saatte beş cümle konuşulan sanat filmleri ile dalga geçerken hayal etmek çok kolay. Bunların benzerlerinin bir dolusunu yapıyor, komik de oluyor.1

Şimdi sorularımızı tekrar hatırlayalım: Doğu dizisindeki uzayıp giden sahnelerin esrarı ne? Ve Demirkol’un bir NBC filminde ne işi olabilir idi?

NBC filmlerini kabaca şöyle dönemlere ayırabiliriz. Gerçekten çok kabaca ayırırsak: uzağa bakan adamlar dönemi (Mayıs Sıkıntı, Uzak), büyük filmlerine geçişin sinyallerini veren ara dönem filmleri (İklimler, Üç Maymun) ve olgunluk dönemi usta işi filmleri (Bir Zamanlar Anadolu’da, Kış Uykusu, Ahlat Ağacı).

İlk dönem filmlerinin imgesi Uzak’ın son sahnesidir. Tam da Türkiye için bir dönemin bitişine denk gelir. Fındıklı sahilde kuzeninin bıraktığı Samsun paketinden bir dal alıp içen ve uzaklara bakan, Tarkovski olma hayalleri reklam fotoğrafçılığına talim olmasıyla suya düşmüş Mahmut’un; kaygılı, zarif ve Tarkovski olmaya belki de en yakın anı.

Sonra bu sanat sinemasıyla dalga geçilirken çokça kullanılan bir resme de dönüştü. Uzaklara bakıp sigara içmek, poz kesmek ve var olmayan bir derinliğin performansını sergilemek gibi. (Gündelik dertler dışında çabalayıp bocalayan bir iç dünyanın olma ihtimalinin bu kadar tepki çekmesi ayrıca kayda değer.)

Avrupa sanat sineması ile aşık attığı son dönem filmlerine gelirsek pek çok tema sayılabilir: yersiz yurtsuzluk, nostalji, göç ve can sıkıntısı gibi2. Ama yine bir imge seçmek istesek, kuvvetli bir dramatik çekirdek örneğin nasıl bir şey olurdu bu? Bunun ne olduğu ilk sorunun da cevabı aslında.

Bütün sinematik evrenini kimsenin tam göründüğü gibi olmadığı ve herkesin çeşitli manipülasyonlar ile birbirini alt etmeye çalıştığı kötücül bir insanlık draması üzerine kuruyor.

İşte bu karakteristik sahneler kanımca şunlar: İki karakter ön planda bir şey konuşurken aslında arkada imalar ve akıl oyunları ile birbirlerini alt etmeye çalışıyorlar. Sinema için yepyeni bir yöntem değil. Ne de edebiyat için. Ama Nuri Bilge ısrarla bu sahnelerin ağırlığını arttırıyor. Bütün sinematik evrenini kimsenin tam göründüğü gibi olmadığı ve herkesin çeşitli manipülasyonlar ile birbirini alt etmeye çalıştığı kötücül bir insanlık draması üzerine kuruyor.

Kış Uykusu’nun sonlarındaki Aydın (Haluk Bilginer) ile Levent’in (Nadir Sarıbacak) unutulmaz atışması iyi bir örnek3. Yine aynı filmdeki Aydın’ın kız kardeşi (Demet Akbağ) ile atıştığı upuzun sekans. Ahlat Ağacı’na gelindiğinde ise artık bütün filme sirayet etmiş bir güç savaşları dinamiği var.

Canınızı yakarım çocuklar - Levent Öğretmen (Kış Uykusu)

Pekala hayat zaten böyle bir şey de denilebilir. Ne var bunda şaşacak? Ama erken dönem filmlerinde en azından bu güç oyunlarının dışında kalan saf figürler bulabiliyorduk. Uzak’taki Yusuf (Mehmet Emin Toprak) örneğin. Ama o son ışık Bir Zamanlar Anadolu’daki muhtar sahnesinde söndü sanki. İçeri girip karanlıkta yemekleri dağıtan meleksi kızın belirişi, o metafizik bir hadise oluyor hissi sondu.

NBC sinemasındaki bu karakterler arasındaki dip çatışmanın ve söz düellolarının zamanın ruhu, ülkenin siyasi ve politik ikliminin dönüşümü ile paralel okuması çok zor görünmüyor ama bunu bir kenara bırakalım.4 Kısaca, Nuri Bilge’nin güç oyunlarının dışının olmadığına tamamen inandığı bir dönemdeyizdir artık.

Doğu dizisinde sakil duran o sahneler işte Demirkol’un Ahlat Ağacı’nın setinde yoğun bir NBC sineması kampı ile edindiği kaslar olsa gerek

Doğu dizisinde sakil duran o sahneler işte Demirkol’un Ahlat Ağacı’nın setinde yoğun bir NBC sineması kampı ile edindiği kaslar olsa gerek. Dizide babasıyla atıştığı sahneler ve babası rolündeki Kubilay Tunçer’in aslında Demirkol ile benzer atışma sahnelerini Ahlat Ağacı filminde de canlandırdığı gerçeği bunun iyice altını çiziyor. Tam birisi öne geçerken sinsi bir atak ile diğeri bir gol daha atıyor ve senaryo bu uzayan kapışmalar ile gitgide ilginçleşirken komedi olarak zayıflıyor.

Şimdi ikinci soruya geçecek olursak… Burası daha spekülatif artık ama hatırlayalım: Demirkol’un oyuncu olarak Ahlat Ağacı filmine dahil edilmesinde manidar bir taraf da yok mudur?

Yani 2010’ların halen devam eden hunharca anti-entelektüelizmini, Recep İvediklileşilmesini ve monşerler denilerek sözde “samimiyet” ve “yerellik“ pahasına yerden yere vurulan aydınlarının durumunu bir hatırlayalım. Resmi anlatılar altüst edilmiş ve halka vurulan modernleşme projesi prangasından nihayet kurtulmuştuk değil mi? Artık neysek o olabileceğimizin vaadi ile bir “id patlaması” freni patlamış kamyon misali sinemada ve televizyonda kendini gösteriyordu.

Nuri Bilge’nin sineması bu ağzı köpürmüş saldırgan güruhun karşısında kolay bir hedefti. Elitizm desen vardı, halktan kopukluk yine var, batı estetiğini ve kültürünü referans alan yerel değerlerine yabancılaşmış aydın stereotipi desen o da var, var hep var. Ne ki filmleri bir yandan uluslararası ödüller de alıyordu ve bu yönüyle “bayrağımızı Avrupa’da dalganlandırıyordu”. Öfkeyle karışık kıskançlık ve takdir hislerinin hepsini birden üzerine çektiğinden alt etmesi zor bir figürdü.

Nuri Bilge’nin Doğu Demirkol’u filmine dahil etmesinde bir yandan da bu saldırgan ergen irisi samimiyet buhranını içeri çekme, kendi dramatik evreninde etkisiz hale getirme refleksi de olamaz mı?

Doğu Demirkol’un standup’ları dediğim gibi aynı damardan beslenen gösteriler. Aynı mizah, aynı itirazlar. NBC sineması karşısında antagonizmik bir konumlanışı var. Uzlaşmaz görünen karşıt bir uç adeta.

Nuri Bilge’nin onu filmine dahil etmesinde bir yandan da bu saldırgan ergen irisi samimiyet buhranını içeri çekme, kendi dramatik evreninde etkisiz hale getirme refleksi de olamaz mı? Doğrudan ya da dolaylı üzerine çullanan AKP Türkiyesinin ve aydın düşmanlığının daha ehlileşmiş ve düşük yoğunluktaki bir temsilcisini imha etme dürtüsü. Nitekim Nuri Bilge de filminde yansıttığı iktidar oyunlarından çok uzağa düşmeyen bir karaktere sahip gibidir, kamera arkası görüntülerinden ve oyuncularıyla kurduğu ilişkilerden anladığımız.

Ahlat Ağacı’nda Sinan’ın (Doğu Demirkol) arkadaşına telefonda dert yanışı Demirkol’un gerçek hayattaki personası ile en örtüşen bölüm. O yaşlardaki işsiz, baba evine dönmüş taşralı bir gencin hakiki bir diyaloğu herhalde böyle bir şey olurdu. Küfürlü ve dolaysız. Ve hatırlayalım telefonda şöyle diyordu: “A. koduğumun Çan’ına geldim. Diktatör olsam buraya atom bombası atarım sevabına…”. Pekala konuşanı Doğu Demirkol olarak düşünüp serzenişi şöyle de değiştirebiliriz: “A. koduğumun Nuri Bilge filmine geldim. Diktatör olsam…“ Diktatör olsam…

Bir devrin yine sonu gelmiştir.

Demirkol bu simgesel ağa yakalanmış çırpınan bir balık gibidir. En büyük küfürleri en dikkate almaz alaycı tavırları filan hiçbiri bir işe yaramaz. Sonunda yine bir Nuri Bilge filmi karakteri gibi davranır, onun gibi yürür ve konuşur. Bir devrin yine sonu gelmiştir.

Ve son olarak biraz daha ileri gidelim. Doğu dizisindeki aksayan sahneler Demirkol’un yaratıcı enerjisinin de bir yönüyle kastre olduğunu, başka bir yöne evrildiğini gösteren işaretler.

NBC sineması ile Demirkol’un temsil ettiği mizahın karşılaşmasından Nuri Bilge o yıkıcı enerjiyi içerip aşarak, Demirkol ile ise anlatı evrenini zengileştirecek yeni araçlar edinerek çıkmıştır.

Ama hayat Nuri Bilge’nin düşündüğü gibi ezeli bir mücadele sahnesi ise şöyle bitirelim. S Sport’ta Premier League maçlarını anlatan spikerler bazı gollerden sonra, o golü atmayan ama gole büyük katkı veren oyuncular olduğunda örneğin şöyle derler: “Bu gol Harry Kane’e yazar.“ Tüm bu yazıdan ve anlattığım çatışan iki kültürel hattan sonra peki n’oldu şimdi dersek: “Bu gol Nuri Bilge’ye yazar.“